درس سوم_زمان ،‌رويداد شماري و تقويم

رويدادهاي تاريخي در زمان روي مي دهند. با اندازه گيري زمان،‌جاي هر رويدادي در گذشته را نيز مي توان مشخص كرد. با گذشت ساليان دراز ،‌شناخت بشر از مفهوم زمان دقيق تر و آگاهانه تر شد و اين امر مبنايي براي ايجاد نظام هاي گاه شماري (تقويم) گشت. با اندازه گيري هاي گوناگون زماني،‌هريك از رويدادهاي تاريخي در جاي خود سازماندهي و طبقه بندي و تاريخ دار شدند. هنگامي كه مي گوييم رويدادي تاريخ دار شده، منظورمان اين است كه زمان وقوع آن در گذشته مشخص گشته است. مورخان نمي توانند به سادگي زمان را تقسيم كنند، زيرا آغاز زندگي انسان روشن نيست. با اين همه به ياري پژوهشهاي علمي ، آگاهيهاي سودمندي در اين باره ارائه شده است. براي نمونه مي توان از تقسيم بندي گذشته بشر به دوران پيش از تاريخ و دوران تاريخي ياد كرد. مرز اين دوره بندي اختراع خط، يعني حدود پنج هزار سال پيش است . همچنين با كمك آثار (پيش از تاريخ) و اخبار (دوره تاريخي) به جا مانده از اين دوره ها، هر يك از آنها به دوره هاي زماني كوچكتري تقسيم شده اند.

  رويداد شماري :

يكي از مهمترين وظايف مورخان ، يافتن ترتيب زماني وقوع رويدادها است. گاهي اوقات دانستن نظمي كه رويدادها بر بنياد آن روي مي دهند تا آنجا اهميت دارد كه عدم دريافت درست آن مي تواند نتيجه بررسي مورخ را دگرگون كند. بررسي ترتيب زماني رويدادها، كرونولوژي نيز ناميده مي شود. در اين ترتيب، رويدادها به كوتاهي يا به گستردگي در روز، هفته، ماه يا سال و قرن آن ذكر مي شوند. آگاهي از يك رويداد،‌تنها به عنوان يك آگاهي خام مطرح است و بررسي تاريخي امري فراتر از آن است . يكي از آسانترين راههاي نشان دادن نظمي كه مسير رويدادها را نشان مي دهد، به كارگيري خط زمان است. خط زمان را مي توان براي نماياندن رويدادهايي كه در يك روز يا در سراسر يك قرن روي داده اند، به كار برد. راههاي ديگرنيز براي دوره بندي و تقسيم زمان وجود دارد. يكي از آنها گزينش رويدادهايي است كه در يك دوره،‌بسيار با اهميت بوده اند. راه ديگر نشان دادن ترتيب زماني با به كارگيري خط زمان ، تقسيم زمان بر بنياد مدت فرمانروايي يا يك چند سلسله يا خاندان به يك كشور است. در اين شيوه نام فرمانروايان يك سلسله يا دوره فرمانروايي خاندانهاي مختلف حكومتگر به ترتيب زمان فرمانروايي آنان ثبت مي گردد.

  تقويم و نجوم :

‌توجه اوليه انسان به گردش زمان و پديد آمدن روزها،ماهها و فصلها، نخستين نشانه هاي توجه او به مسأله وقت بود. اين امر با پيچيده تر شدن زندگي، كم كم او را واداشت تا براي مراسم گوناگون، وقت معين كشت محصولات خاص و انجام امور ديگر، به گاه شماري بپردازد. اين نوع زمان شماري تقويم نام دارد. از سوي ديگر انسان در آغاز با شگفتي ويژه اي به آسمان مي نگريست. از اين رو منجمان اوليه بر مبناي معين احساس،‌معتقد بودند با دقت در روند جابجايي و طلوع و غروب ستارگان، طالع هر شخص آشكار مي شود. بنابراين، پديده اي به نام طالع بيني رايج گشت. انديشه هاي اوليه بشر درباره ستارگان، زمينه را براي بررسيهاي علمي بعدي در اين باره آماده ساخت. بيشتر فرمانروايان پيشين، منجمي مخصوص خويش داشتند تا از ستارگان برايشان بگويد و ساعت سعد و نحس را براي انجام اموري چون جنگ، صلح، بناي ساختمان، سفر و ... تعيين كند.  

  تقويم نگاري و تاريخ نويسي :

توجه مورخان به تقويم، آنان را به سوي (تاريخ دار) كردن رويدادها راهنمايي كرده است. تاريخ دار كردن رويدادها، دستاورد تلاش تمدنهاي نخستين براي اندازه گيري زمان بود. به نظر مي آيد نخستين راه نگاهداري حساب دقت، شمارش روزها بوده است. دگرگونيهاي شكل ماه نيز وسيله اي براي اين كار بود. پي در پي آمدن فصلها و به ويژه سالها نيز در اين زمينه اهميت فراواني داشت. در تاريخ نويسي كنوني، تاريخ دار كردن رويدادها با به كارگيري كميتهاي زماني انجام مي گيرد. يكي از نخستين نيازهاي مورخان، به كارگيري زمان شمار(تقويم) براي باز گويي رويدادهاي گذشته است. در يك تقسيم بندي كلي زمان به سه بخش زمان كوتاه (ساعت ، دقيقه) زمان طولاني (سال ...) و سرانجام دوران زمان شمار تاريخي كه در برگيرنده چندين سال است تقسيم مي گردد. آنچه بيش از همه ضرورت اين تقسيم بندي را مطرح مي ساخت، نياز دولت ها بود. در تقويم آگاهيهايي چون روزهاي تعطيل ، يادبودهاي تاريخي، درازي روز، هنگام برآمدن و فروشدن خورشيد، كسوف، جزر و مد و غيره نيز وجود دارد. اهميت اين كميتهاي زماني در تحقيقات تاريخي فراوان است. تاريخ زمانهاي كوتاه كه به آن تاريخ وقايع نيز گفته مي شود با تاريخ زمانهاي طولاني مي توان تفاوتهايي دارد. با تاريخ زمانهاي طولاني مي توان ويژگيهاي يك دوره بزرگ مثلاً (فئوداليسم) را روشن ساخت. بدين ترتيب هر دستگاه تقسيم زمان به سال ،‌ماه ، هفته و روز كه مبتني بر دوره هاي گردش طبيعي مانند حركت وضعي زمين به دور خود، گردش ماه به دور زمين و گردش زمين به دور خورشيد باشد،‌ تقويم نام مي گيرد كه اداره امور زندگي مدني، برگزاري و تنظيم امور ديني و پژوهشهاي تاريخي برتر از كاربردهاي آن به شمار مي رود.  

  تقويم در گذر زمان :

يكي از كهن ترين تقويمها، تقويم بابلي بود. كاهنان بابل تقويمي ساختند كه پاره اي ماههاي آن 29 روز و بعضي ديگر 30 روزه بود در سال آنان 12 ماه داشت. همين شيوه تقريباً در ميان تمامي اقوام سامي رايج شد و مبنايي براي تقويم هاي اسلامي و مسيحي نيز گذشت. تقويم بابلي يك دشواري عمده داشت، زيرا پس از گذشت چندين سال، ماههاي فصلهاي سال جابجا شدند. مصريان نيز از ملتهاي باستاني بودند كه تقويم ويژه خويش را داشتند. از آنجا كه رود نيل در زندگي آنان اهميتي عمده داشت، مصريان براي محاسبه مواقع افزايش كاهش و اندازه ثابت آب رود نيل ، يك تقويم ساليانه داشتند كه مبناي آن گردش ماه نبود. آنان تقويمي به وجود آوردند كه نيازهايشان را در سراسر مصر برآورده مي كرد. دستاورد تقويم مصري بعدها مبناي تقويم روميان شد. در تقويم رومي سال 12 ماه داشت. از آنجا كه همان مشكلي كه بابليها در شمارش ماههاي سال داشتند، براي روميان نيز پيش آمد، آنان تقويم خويش را اصلاح كردند. همين تقويم اصلاح شده رومي كه تقويم قيصري نيز نام گرفته ، مبناي ملل مسيحي گشته است. منجمان رومي يك سال را 4/1 365 روز محاسبه كردند و قرارگذاشتند كه سه سال پياپي هر سال را 365 روز بگيرند و سال چهارم را 366 روز حساب كنند. چنين سالي را كبيسه مي نامند. گرچه با ظهور مسيحيت، زمينه براي ايجاد يك تقويم ديني مسيحي فراهم آمد، اما مبناي آن همان تقويم قيصري بود كه تا قرن شانزدهم ميلادي در اروپا كاربرد داشت. در اواخر آن قرن، پاپ گرگوآر تصميم گرفت اشكالي را كه در تقويم قيصري در اثر جابجايي ماههاي سال ايجاد شده بود، برطرف كند. دستاورد اين اقدام، تقويم كنوني رايج در غرب است. در جهان اسلام تقويم رايج و عمده، تقويم هجري قمري است. مبناي اين تقويم، هجرت پيامبر اسلام (ص) از مكه به مدينه و اين ، تقويمي سراسر قمري است.  

  تقويم در ايران :

در دوره هخامنشيان گاه شماري قمري بابلي با مبدأ جلوس بعضي از پادشاهان اين سلسله در ايران رواج داشت. در دوره اشكانيان آغاز سلطنت مبدأ گاه شماري بود و حتي پادشاهان اشكاني آن را براي تاريخ گذاري اسناد رسمي و سكه هاي خود به كار مي بردند. در دوره ساسانيان گاه شماري زردشتي به طور رسمي رايج گرديد. در اواخر دوره ساساني گاه شماري نزدگردي نيز رواج يافت كه در ايران پس از اسلام با دگرگونيهايي به كار رفت. اين گاه شماري مبتني بر تقويم اوستايي بود. با چيرگي اعراب مسلمان بر ايران، گاه شماري هجري قمري در ايران كاربرد پيدا كرد. اما پس از چندي به دليل ناسازگاري آن با روند زندگي كشاورزي ايرانيان، منجمان ايراني دست به اصلاحاتي در آن زدند. اين روند به پيدايش تقويم جلالي انجاميد. اين منجمان با محاسبات رياضي ، ... براي شمارش وقت فراهم ساختند. تقويم اصلاح شده چون به فرمان جلال الدين ملكشاه سلجوقي فراهم آمده بود به تقويم جلالي شهرت يافته است. در دورفرمانروايي مغولان بر ايران و پس از آن،نوعي گاه شماري و تقويم به نام تقويم دوازده گانه حيواني كه در آن نام سالها بر اساس نام حيوانات گوناگون بود،‌وارد ايران شد و به دليل چيرگي سياسي مغولان كم كم كاربرد يافت. اما همپاي با آن تاريخ هجري قمري نيز به دليل داشتن جنبه ديني همچنان رايج بود. به روزگار فرمانروايي صفويان كوششي به عمل آمد تا تقويم خورشيدي – قمري دوازده حيواني رايج گردد. اين نوع گاه شماري گرچه ريشه تقويم هاي چيني – اويغوري داشت،‌به دليل تفاوتهايش با آن، تقويم دوازده حيواني ايراني نيز ناميده شده است. اين تقويم كه از تركيب بعضي اصول گاه شماري جلالي، هجري قمري و دوازده حيواني چيني - اويغوري شكل گرفته تا سال 1304 خورشيدي در ايران رواج داشت. در يازدهم فروردين ماه سال 1304 خورشيدي،‌با تصويب مجلس شوراي ملي وقت تقويم هجري شمسي به عنوان تقويم رسمي كشور انتخاب تصويب گرديد. بنابرقانون مصوب مجلس ،‌سال شمسي حقيقي در اول سال با (روز اول بهار) آغاز و مبدأ تقويم ، تاريخ هجرت حضرت محمد(ص) از مكه به مدينه تعيين شد. نام ماههاي سال خورشيدي از نام ماههاي باستاني ايران يعني تقويم اوستايي گرفته شد و تقويم دوازده گانه حيواني نيز منسوخ شد.  

  تبديل تاريخ :

در پاره اي از موارد مورخ در پژوهش خود با رويدادي روبرو مي گردد كه تاريخ دقيق آن معين نيست يا بر مبناي تقويمي است كه اينك زمان كاربرد آن به سر آمده و يا آن تاريخ از تقويمي بيگانه گرفته شده است. براي اين كار، او از تقويم هاي تطبيقي استفاده مي كند. از سوي ديگر معمولاً در چنين مواردي از راههايي براي تبديل تاريخ هاي گوناگون بهره مي برد. مسأله تبديل تاريخ به ويژه هنگامي ضرورت مي يابد كه نياز به دانستن و تعيين تاريخ يك واقعه در تقويم ديگري غير از تقويم رسمي كشور مورخ احساس شود. براي تبديل تاريخ هجري قمري به ميلادي و به عكس مي توان از روش زير بهره برد. اين روش به فرمول هاركنر شهرت يافته است.

الف) براي تبديل سال هجري قمري به ميلادي از فرمول زير استفاده مي شود :
(سال هجري قمري × 33/32) + 622 = سال ميلادي

ب ) فرمول براي تبديل سال ميلادي به هجري قمري : (سال ميلادي – 622) 32/33،‌سال هجري قمري براي تبديل سال قمري به سال شمسي كافي است 32/33، سال هجري قمري براي تبديل سال قمري به سال شمسي كافي است سال قمري مورد نظر را در عدد 11 ضرب كنيم. سپس حاصل ضرب را بر 365 تقسيم كرده و نتيجه بدست آمده را از سال قمري مورد نظر كم كنيم. براي تبديل تقريبي سال شمسي به قمري،‌سال شمسي را در عدد 11 ضرب مي كنيم و حاصل ضرب را بر 354 تقسيم مي نماييم. سپس عدد به دست آمده را به سال شمسي اضافه مي كنيم. براي تبديل سال شمسي به ميلادي ،‌اگر زمان سال شمسي مورد نظر، مربوط به اول فروردين تا يازدهم دي ماه باشد، آن سال را با عدد 621 و اگر مربوط به يازدهم دي تا اول فروردين باشد، با عدد 622 جمع مي كنيم نتيجه به دست آمده سال ميلادي خواهد بود. براي تبديل سال ميلادي به شمسي عكس همين عمل انجام مي شود.  

  سؤالات درس سوم
1 – به تاريخ زمانهاي كوتاه چه مي گويند؟

تاريخ وقايع  

  2 – مرز دوران پيش از تاريخ و دوران تاريخ چيست؟

اختراع خط  

  3 – تقويم اصلاح شده رومي چه نام دارد؟

تقويم قيصري  

  4 – چرا تقويم جلالي به اين نام شهرت يافته است؟

چون به فرمان جلال الدين ملكشاه سلجوقي فراهم آمده بود به تقويم جلالي شهرت يافته است.  

  5 – مسأله تبديل تاريخ چه هنگامي ضرورت مي يابد؟

هنگامي كه نياز به دانستن و تعيين تاريخ يك واقعه در تقويم ديگري غير از تقويم رسمي كشور مورخ احساس شود.  

  6 – در جهان اسلام تقويم رايج و عمده، تقويم هجري قمري است.

  7 – زمان به چند پخش تقسيم مي شود نام ببريد؟

زمان كوتاه (ساعت، دقيقه و ...) زمان طولاني (سال ...) و دوران زمان شمار تاريخي كه دربرگيرنده چندين سال است.